“Një tas me proshutë” — Nga shënimet e Dostojevskit mbi shpirtin njerëzor
Nuk ka krim të vogël. Ka vetëm shpirt njerëzor që ka humbur dritën.
Më thonë se në një qytet të vogël shqiptar, një picer vrau një kuzhinier për një tas me proshutë. Gazetat e quajnë “vrasje banale”. Por, a ka ndonjë vrasje që është vërtet banale?
Njeriu nuk vret për proshutën. Ai vret sepse një plagë e vjetër, e padukshme, i është hapur përsëri. Vret sepse për shumë kohë është ndier i përbuzur, i pavlerë, i padëgjuar. Dhe kur një ditë dikush i merr “proshutën” — simbol i punës, i respektit, i copëzës së tij të vogël të botës — shpirti i tij i deformuar shpërthen.
Kështu, një tas bëhet kufi mes njeriut dhe bishës.
Në këtë histori, shoqëria do të gjejë lehtësisht fajtorin: picerin. Do ta gjykojë, do ta burgosë, dhe do të ndjejë lehtësim. Por a do ta shohë ndokush rrethin më të gjerë të fajit?
Kush e bëri këtë njeri aq bosh sa një copë proshutë të kthehej në kuptimin e vetëm të ekzistencës së tij?
Faji nuk qëndron vetëm në duart e atij që mbajti thikën. Ai është i shpërndarë në heshtjen tonë të përditshme — në mënyrën si e kemi ndërtuar jetën tonë.
Shoqëria që e mat vlerën e njeriut me pagën, që e shikon tjetrin si mjet, jo si shpirt; që nuk njeh më turp, por vetëm sukses dhe dështim — ajo është bashkautore e çdo krimi.
Çdo herë që tallim, poshtërojmë apo shpërfillim një njeri të thjeshtë, ne e çojmë një hap më afër asaj thike, atij shpërthimi.
Sepse në thelb, krimi nuk lind në kuzhinë — lind në zemrën e një bote që ka harruar njeriun.
Unë, Dostojevski, kam parë shumë herë këtë errësirë. Kam parë njerëz që vrasin për një fjalë, për një ofendim, për një padrejtësi të harruar. Por asnjëherë nuk kam parë një shoqëri kaq të qetë përballë së keqes. Dikur, mëkati i trondiste njerëzit. Sot, mëkati është thjesht “lajm”.
Dhe kjo është sëmundja jonë më e thellë: mungesa e ndjeshmërisë morale.
Ne kemi ndërtuar një realitet ku njeriu nuk kërkon më shpëtim, por “arsyetim”.
Vrasësi thotë “më provokoi”, shoqëria thotë “është i çmendur”, gazeta thotë “klikime”. Asnjëri nuk thotë: “Çfarë kemi bërë që të arrijmë këtu?”
Kjo vrasje nuk është për ushqim. Është për mungesën e dashurisë.
Në një botë ku askush s’e sheh tjetrin, një tas me proshutë bëhet shenjë që “unë ekzistoj”. Dhe kur dikush ta merr atë, ti e ndjen sikur të fshin nga faqja e dheut.
Në këtë kuptim, piceri nuk vrau një njeri — vrau indiferencën që e kishte mbërthyer përbrenda. Por ajo indiferencë është po aq e gjallë edhe tek ne, tek çdo lexues që kalon përtej lajmit dhe mendon: “Ah, një tjetër vrasje banale.”
Në fund, më trondit jo fakti që ndodhi një krim, por fakti që askush nuk u befasua.
Shoqëria është mësuar tashmë me çnjerëzoren — dhe ky është krimi më i madh nga të gjithë.
Sepse kur e pranojmë të keqen si pjesë të natyrshme të përditshmërisë, ne i japim asaj leje të rritet, të na udhëheqë, të na zëvendësojë.
Një ditë, ndoshta, dikush do të vrasë përsëri për një tas me diçka — dhe ne sërish do të shprehemi me habi, me trishtim, me koment në rrjete sociale.
Por unë do t’ju them: mos u habisni nga krimi, habisuni nga qetësia me të cilën e pranoni atë.
